Brama Zamkowa (niem. Burgtor)

 

Bramy Holsztyńskie ok. 1700. Pierwsza z przodu to Druga Zewnętrzna Brama Holsztyńska, za którą mamy bramy: Pierwszą Zewnętrzną oraz Środkową. Po drugiej stronie mostu Holstenbrücke widać Wewnętrzną Bramę Holsztyńska

 

C. J. Milde: Merkury na moście Puppenbrücke, 1857

Bogate miasto, jakim stała się Lubeka, odczuwało potrzebę budowy grubych murów obronnych i potężnych umocnień, by chronić się przed najeźdźcami. Wjazdu do miasta strzegły już trzy bramy: Brama Zamkowa (niem. Burgtor) na północy, Brama Młyńska (niem. Mühlentor) od południa oraz Brama Holsztyńska (niem. Holstentor) od zachodu. Od wschodu miasto było chronione przez wysokie wody rzeki Wakenitz. Tu stała najmniej ufortyfikowana Hüxtertor.

Na początku bramy miejskie były prostymi budynkami, które w miarę upływu lat systematycznie umacniano, tak że w końcu każda z nich składała się z kilku elementów zewnętrznych i wewnętrznych.

Dzisiejsza Brama Zamkowa to brama wewnętrzna (bramy środkowa i zewnętrzna nie przetrwały do naszych czasów). Z trzech części Bramy Młyńskiej nie zachowała żadna. Aktualna Brama Holsztyńska to tzw. Środkowa Brama Holsztyńska. Historia Bramy Holsztyńskiej to w rzeczywistości opowieść o czterech bramach: wewnętrznej, środkowej oraz dwóch zewnętrznych.

Najstarsza Brama Holsztyńska (wewnętrzna) leżała bezpośrednio nad brzegiem Trave. Droga z miasta do Holsztyna wiodła przez bramę, a następnie przez drewniany most. Na podstawie relacji kronikarskich, uważa się, że most oraz brama zostały odnowione w 1376. Pojęcie o ówczesnym wyglądzie bramy, daje drewniana płaskorzeźba Eliasa Diebela (1552), który przedstawił bramę jako wieżę z drewnianą galerią w górnej części.

W XVII w. Wewnętrzna Brama Holsztyńska została zastąpiona prostą bramą z muru pruskiego połączoną z domem celników. Następnie w 1794 w miejsce bramy postawiono konstrukcję metalową, którą wyburzono w 1828. Wraz z bramą zburzono także siedzibę służby celnej oraz mury obronne wzdłuż Trave.

Spekuluje się, że po drugiej stronie Trave kiedyś również znajdowała się brama. Nic jednak bliżej na jej temat nie wiadomo.

W XV w. kompleks bram stał się niewystarczający z obronnego punktu widzenia. Upowszechnienie się broni palnej oraz armat wymusiło dodatkowe umocnienia – zdecydowano się wybudować Zewnętrzną Bramę Holsztyńską, później znaną jako Środkowa Brama Holsztyńska, a obecnie jako Brama Holsztyńska.

Budowa bramy pod kierunkiem majstra Hinricha Helmstede trwała od 1464 do 1478[1]. Wzniesiona została na usypanym wcześniej kopcu 7-metrowej wysokości. Już wtedy podłoże okazało się niestabilne. Południowa wieża zaczęła się obsuwać na grząskim gruncie. Próbowano temu przeciwdziałać, starając się zrekompensować odchylenie budynku jeszcze w trakcie budowy.

Zewnętrzna Brama Holsztyńska zwana była także Bramą Renesansową (niem. Renaissancetor), przedbramiem albo Krzywą Bramą. Została wzniesiona w 1585 na usypanym na zachód od bramy środkowej kopcu. Jej wschodnie wyjście znajdowało się zaledwie 20 metrów od bramy środkowej, tak że nowa budowla całkowicie zasłoniła starą bramę. Pomiędzy bramami powstała otoczona murem przestrzeń, tzw. międzymurze.

Przedbramie Środkowej Bramy Holsztyńskiej mogło wydawać się niepozorne w porównaniu z bramą właściwą, było jednak dobrze umocnione od strony polnej. Strona miejska była bardzo skromna. Przedbramie jako pierwsze w zespole bram otrzymało łacińską inskrypcję po stronie miejskiej: Pulchra res est pax foris et domi concordia – MDLXXXV[2] (pol. Piękny jest pokój na zewnątrz i zgoda w domu-1585). Napis ten został później lekko zmieniony i przeniesiony na stronę polną: Concordia domi et foris pax sane res est omnium pulcherrima (pol. Zgoda w domu, pokój na zewnątrz są dla wszystkich najlepsze). Brama była połączona z domem strażnika, który troszczył się o utrzymanie zabudowań obronnych w należytym stanie.

Budowniczym Bramy Renesansowej był najprawdopodobniej majster Hermann von Rode, który projektując fasadę bramy wzorował się na podobnych budowlach holenderskich, np. bramie Nieuwe Oosterpoort w Hoorn. Brama stała 250 lat. Została zburzona w 1853, by zrobić miejsce pod budowę lubeckiego dworca kolejowego (niem. Lübscher Bahnhof). Dworzec nie przetrwał do naszych czasów. Obecny lubecki dworzec główny (niem. Lübeck Hauptbahnhof) stoi ok. 500 m na zachód od swojego poprzednika.

Na początku XVII w. Lubeka rozbudowała system umocnień za fosą miejską. Pracami kierował niderlandzki budowniczy Johann von Brüssel. W 1621 wzniesiono czwartą bramę holsztyńską z ośmiokątną wieżą, doskonale wpasowaną w wysoki wał obronny. Na łukach bramnych znajdowały się następujące inskrypcje: Si deus pro nobis, quis contra nos (pol. Jeśli Bóg jest z nami, to któż przeciwko nam) po stronie miejskiej oraz Sub alis altissimi (pol. Pod ochroną Najwyższego) po stronie polnej. Przed bramą wybudowano most Puppenbrücke umożliwiający przejście nad fosą miejską. Brama powstała wprawdzie jako ostatnia w zespole bram holsztyńskich, ale jako pierwsza została zburzona (1808).