ซูนันทูนิช (การออกเสียงของชาวมายัน: [ʃunanˈtunitʃ] ) เป็นแหล่งโบราณคดีของชาวมายาโบราณทางตะวันตกของเบลีซ ห่างจากเบลีซซิตี้ไปทางตะวันตกประมาณ 110 กม. ในเขตคาโย Xunantunich ตั้งอยู่บนสันเขาเหนือแม่น้ำ Mopan มองเห็นชายแดนกัวเตมาลา ซึ่งอยู่ห่างออกไป 1 กม. ไปทางทิศตะวันตก ทำหน้าที่เป็นศูนย์พิธีการของชาวมายาไปยังภูมิภาค Belize Valley ในช่วงปลายยุคคลาสสิกและปลายยุคปลาย ในเวลานั้น เมื่อภูมิภาคถึงจุดสูงสุด ผู้คนเกือบ 200,000 คนอาศัยอยู่ในหุบเขาเบลีซ

ชื่อ Xunantunich หมายถึง "หญิงสาวแห่งหิน" ในภาษามายา (ชื่อผสมระหว่าง Mopan และ Yucatec Xunaan (ผู้สูงศักดิ์ เลดี้) Tuunich (หินสำหรับประติมากรรม)) และเช่นเดียวกับชื่อหลาย ๆ ชื่อที่ตั้งให้กับแหล่งโบราณคดีของชาวมายา เป็นชื่อที่ทันสมัย ชื่อโบราณไม่เป็นที่รู้จัก "Stone Woman" หมายถึงผีของผู้หญิงหลายคนที่อ้างว่าอาศัยอยู่ในสถานที่นี้ โดยเริ่มตั้งแต่ปี 1892 เธอสวมชุดสีขาวทั้งตัวและมีดวงตาสีแดงเพลิงเป็นประกาย เธอมักจะปรากฏตัวต่อหน้า "El Castillo" เดินขึ้นบันไดหิน และหายเข้าไปในกำแพงหิน

การสำรวจสถานที่สมัยใหม่ครั้งแรกดำเนินการโดย Thomas Gann ในช่วงกลางทศวรรษที่ 1890 Gann ย้ายจากอังกฤษและทำหน้าที่เป็นศัลยแพทย์ประจำเขตและผู้บัญชาการเขตของ Cayo บริติชฮอนดูรัส โดยเริ่มตั้งแต่ปี 1892 เขาเลือกพื้นที่นี้เพื่อตั้งถิ่นฐานเพราะเขามีความสนใจในโบราณคดีของชาวมายัน และเขาต้องการที่จะสามารถสำรวจสิ่งที่อยู่ใน เวลามหัศจรรย์ที่ไม่รู้จักของคนพื้นเมือง เซอร์ เจ. เอริก เอส. ธอมป์สัน ผู้สืบทอดตำแหน่งต่อจากแกนน์ ดำเนินแนวทางที่มีระเบียบแบบแผนมากขึ้น และสามารถสร้างลำดับเหตุการณ์เซรามิกครั้งแรกของภูมิภาคได้ ทีมโบราณคดีหลักๆ ที่เพิ่งทำงานใน Xunantunich และบริเวณโดยรอบคือ Xunantunich Archaeological Project (XAP), Xunantunich Settlement Survey (XSS) และ Belize Valley Archaeological Reconnaissance Project (BVAR)

ในปี 1959 –60 คณะสำรวจเคมบริดจ์ไปยังบริติชฮอนดูรัสมาถึงอาณานิคม และสมาชิกนักโบราณคดี Euan MacKie ได้ดำเนินการขุดค้นที่ Xunantunich เป็นเวลาหลายเดือน เขาขุดค้นอาคารชั้นบนบนโครงสร้าง A-11 ในกลุ่ม B และโครงสร้างที่อยู่อาศัยที่เพิ่งค้นพบใหม่ A-15 นอกอาคารหลัก โดยใช้วิธีการแบบยุโรปในการบันทึกรายละเอียดเกี่ยวกับชั้นหินของตะกอนผิวเผิน (โครงสร้างการก่ออิฐเองไม่ได้ถูกตัดออกมากนัก) เขาสามารถอนุมานได้ว่าอาคารทั้งสองหลังพังทลายจากภัยพิบัติอย่างกะทันหันซึ่งเป็นจุดสิ้นสุดของการยึดครองในยุคคลาสสิก แผ่นดินไหวถูกเสนออย่างไม่แน่นอนว่าเป็นสาเหตุ มีการอนุมานจากหลักฐานที่ขุดพบเท่านั้น และสภาพความเสียหายอย่างมากของอาคารด้านบนของโครงสร้าง A-6 ('El Castillo') เขายังสามารถยืนยันส่วนต่อมาของลำดับเครื่องปั้นดินเผาที่สร้างโดยทอมป์สัน รายงานโดยละเอียดโดย MacKie คือ "การขุดค้นที่ Xunantunich และ Pomona, Belize, ในปี 1959–60" รายงานทางโบราณคดีของอังกฤษ (Int. series), 251, 1985: Oxford

ชาวนาที่เลี้ยงผู้คนที่อาศัยอยู่ในเมือง Xunantunich มักอาศัยอยู่ในหมู่บ้านเล็กๆ โดยแบ่งเป็นกลุ่มที่อยู่อาศัยตามเครือญาติ ฟาร์มกระจายออกไปอย่างกว้างขวางทั่วภูมิประเทศ แม้ว่าศูนย์กลางของ Xunantunich จะค่อนข้างเล็กเมื่อเปรียบเทียบกัน หมู่บ้านเหล่านี้มีเศรษฐกิจแบบพอเพียงซึ่งอาจเป็นสาเหตุว่าทำไม Xunantunich อยู่ได้นานตราบเท่าที่พวกเขาทำ พวกเขาไม่ได้ขึ้นอยู่กับเมืองในการจัดหาให้ ความหนาแน่นของการตั้งถิ่นฐานสัมพันธ์กับคุณภาพของดิน ความใกล้ชิดกับแม่น้ำ และประวัติศาสตร์การเมืองท้องถิ่น เนื่องจากเกษตรกรมีรากฐานอยู่บนที่ดินของตนมานานแล้ว พวกเขาจึงไม่ต้องการมีส่วนร่วมกับการปกครองที่อยู่ภายใต้การเปลี่ยนแปลงอย่างต่อเนื่องเนื่องจากกองกำลังรุกรานและอื่นๆ แหล่งโบราณคดีของชาวมายาในบริเวณใกล้เคียงอื่นๆ ได้แก่ Chaa Creek และ Cahal Pech, Buenavista del Cayo และ Naranjo