Przywilej lokacyjny Krakowa z 1257 r. Widok Krakowa w Kronice Hartmanna Schedla, 1493 Panorama Wawelu pod koniec XVI w., ilustracja w Civitates Orbis Terrarum Brauna i Hogenberga. Przysięga Tadeusza Kościuszki na rynku w Krakowie – 24 marca 1794 r. – obraz Franciszka Smuglewicza Przybycie Józefa Poniatowskiego do Krakowa – 14 lipca 1809 r. – obraz Michała Stachowicza Plac Jana Matejki powstał w XIX w. w okresie modernizacji i przebudowy miasta Kraków w 1915 r. na jednej z pierwszych w Polsce fotografii barwnych

Kraków jest jednym z najstarszych miast Polski, z wieloma wartościowymi obiektami architektonicznymi. Działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych gromadzących bezcenne zabytki. W przeszłości miasto należało do Ligi Hanzeatyckiej zrzeszającej najważniejsze ośrodki handlowe w Europie.

Do 1795 r. Kraków był formalnie stolicą Polski, a do 1611 r. siedzibą władców państwa polskiego. Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[1]. Miasto posiadało prawo do czynnego uczestnictwa w akcie wyboru króla[2].

Średniowiecze

Pierwszą udokumentowaną wzmianką o Krakowie jest relacja kordobańskiego kupca Ibrahima ibn Jakuba z 965 r., w której wspomina o otoczonym lasami bogatym grodzie, leżącym na skrzyżowaniu szlaków handlowych[3].

Najstarszy ośrodek osadniczy znajdował się m.in. na obronnym Wawelu i był jednym z grodów w plemiennym państwie Wiślan. Ziemie Wiślan mogły przez pewien czas, w ostatniej ćwierci IX w., znajdować się pod władaniem Państwa Wielkomorawskiego, nie ma jednak na to bezpośrednich dowodów. Przypuszczalnie w X w. (najprawdopodobniej w latach ok. 960 – ok. 986) Kraków wszedł w zależność od Czech, jednakże teza o przynależności grodu do Czech jest też podważana[4]. Około 990 r. gród znalazł się w granicach państwa piastowskiego, stając się z czasem jedną z głównych siedzib królestwa (łac. sedes regni principalis)[5]; próby dokładnego ustalenia czasu wcielenia do państwa Piastów oscylują pomiędzy 987 a 989. Pierwsza wiarygodna pisemna wzmianka o Krakowie pochodzi z dokumentu Dagome iudex z ok. 992 r. Nad Wisłą obok Wawelu, niewielkim wzgórzu z jurajskiego wapienia, według legendy stała niegdyś świątynia pogańska, na miejscu której zbudowano następnie kościół romański pw. św. Michała Archanioła. Co najmniej od 1000 w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, a za panowania Kazimierza Odnowiciela Kraków stał się główną siedzibą książęcą.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi. W 1241 r. miasto zostało zniszczone podczas najazdu mongolskiego. Mogło to zadecydować o niepowodzeniu pierwszej lokacji Krakowa, którą najprawdopodobniej planowano na początku XIII wieku. W dniu 5 czerwca 1257 r., wzorując się na Wrocławiu[6], książę Bolesław V Wstydliwy, jego matka Grzymisława i żona św. Kinga nadali miastu przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim w Koperni koło Pińczowa. Zasadźcami byli trzej wójtowie: Gedko Stilvoyt, Jakub z Nysy i Dytmar Wolk z Wrocławia. Nowo wytyczone miasto zostało zasiedlone głównie przez przybyszów ze Śląska i Niemiec, co tłumaczy fakt posługiwania się językiem niemieckim przez mieszczaństwo krakowskie do XVI w. Wtedy też powstał charakterystyczny szachownicowy układ miasta, w który wpasowano zachowane elementy wcześniejsze (ul. Grodzka, kościół Mariacki). Pomiędzy Krakowem a Wawelem istniała osada Okół, dawne podgrodzie, która została wcielona do Krakowa przez króla Władysława Łokietka po buncie wójta Alberta.

Kraków uzyskał prawo składu w 1306 r.[7]

W 1320 r. w katedrze wawelskiej koronowano Władysława Łokietka, kończąc symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego. Odtąd, aż do 1734 r., Kraków był miejscem koronacji królów Polski.

W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366).

Jako stolica jednego z mocarstw europejskich w XV i XVI wieku, Kraków rozwijał się pod względem architektonicznym, handlowym, rzemieślniczym, kulturalnym i naukowym. Kompleks zamkowy na Wawelu przebudowano i rozbudowano w stylu renesansowym. Odnowiono powstały w 1364 r. uniwersytet. Zbudowany został również Barbakan razem z okręgiem murów miejskich.

Dzieje nowożytne (druga połowa XV wieku–XIX wiek) Kraków po przeniesieniu dworu królewskiego

Od 1493 roku obywatelstwo Krakowa dawało przywilej do posiadania ziemi[8].

Po unii lubelskiej i powstaniu Rzeczypospolitej Obojga Narodów Kraków znalazł się na uboczu wielkiego państwa. Sejmy i elekcje nowych monarchów odbywały się pod Warszawą, położoną mniej więcej w połowie drogi między stolicami Korony i Litwy.

Od 1596 r. rozpoczął się proces przenoszenia dworu królewskiego Zygmunta III Wazy z Krakowa do Warszawy, zakończony ok. 1611 r. Warszawa uzyskiwała tytuł miasta rezydencjalnego Jego Królewskiej Mości, jednak Kraków do ostatniego rozbioru Polski pozostawał formalną stolicą Rzeczypospolitej[9][10]. Katedra na Wawelu pozostała miejscem koronacji i pochówków królów Polski, zaś Kraków – stołecznym i królewskim miastem, w którym funkcjonowały pozostałe instytucje stołeczne takie jak np. skarbiec koronny. Nawet w czasach późniejszych wezyr turecki Kara Mustafa, pisał w korespondencji do związanego z Wilanowem Jana III Sobieskiego: „zniszczę Twój Kraków...”.

Wraz z upadkiem Rzeczypospolitej rozpoczął się upadek Krakowa. Zniszczenia wojenne mocno nadszarpnęły pozycję miasta i zahamowały jego rozwój. Po raz pierwszy Kraków został zniszczony przez obce wojska w 1655 r., podczas „potopu szwedzkiego” (przedmieścia ucierpiały jednak mocno już w 1587, podczas próby zdobycia miasta przez arcyksięcia Maksymiliana III Habsburga). W latach 1656–1657 nastąpiło kolejne oblężenie miasta, tym razem bronionego przez Szwedów.

Austro-Węgry i Galicja  Mapa Wolnego Miasta Krakowa (1815–1846)

W XVIII w. Kraków był zdobywany przez wojska pruskie, szwedzkie, austriackie i rosyjskie. 24 marca 1794 na rynku krakowskim przysięgę Narodowi złożył naczelnik Tadeusz Kościuszko rozpoczynając tym samym powstanie.

15 czerwca 1794 r. do Krakowa wkroczyły wojska pruskie. Prusacy obsadzili Wawel i założyli tam składy wojskowe. Zrabowano klejnoty i insygnia koronacyjne ze skarbca koronnego, które przewieziono do Berlina, a następnie częściowo włączono do skarbca pruskiego oraz przetopione lub spieniężone na potrzeby wojenne. Prusacy opuścili Kraków w 1795 r.[11]

Po III rozbiorze Polski Kraków zajęli Austriacy. Aleksander Rożniecki – dowódca kawalerii uczestnicząc w wojnie austriacko-polskiej, począwszy od Raszyna, z oddziałem – forpocztą, dotarł do Krakowa 14 lipca 1809 r. (dzień przed ks. Poniatowskim) i przełamał ostatni opór Austriaków przed zwycięskim wkroczeniem księcia.

14 października 1809 r., na mocy traktatu z Schönbrunn, Kraków i Podgórze zostały przyłączone do Księstwa Warszawskiego jako stolica departamentu. W 1813 r. został siedzibą rządu Księstwa Warszawskiego[12]. W latach 1815–1846 stanowił stolicę niewielkiego powierzchniowo, formalnie niepodległego państwa – Rzeczypospolitej Krakowskiej. W tym okresie rozpoczęła się gruntowna modernizacja i przebudowa miasta, które wciąż tkwiło w średniowiecznym układzie urbanistycznym. Zburzono większość murów miejskich, zasypano fosę, na miejscu której powstał park – Planty. Po powstaniu krakowskim, zorganizowanym przeciwko dominacji austriackiej, ale i faktycznie przeciwko trzem zaborcom naraz (czyli tzw. „państw opiekuńczych” Rzeczypospolitej Krakowskiej), miasto zostało w 1846 r. zaanektowane przez Austrię, w której granicach pozostawało do 1918 r. Nazwę Rzeczpospolita Krakowska zastąpiono nową: Wielkie Księstwo Krakowskie. Odtąd cesarz austriacki używał tytułu Wielki Książę Krakowa.

W 1850 wielki pożar zniszczył ok. 10% powierzchni miasta.

Według austriackiego spisu ludności z 1900 r. w 2099 budynkach w Krakowie na obszarze 832 hektarów mieszkały 91 323 osoby, z czego 64 209 (70,3%) było katolikami, 25 670 (28,1%) wyznawcami judaizmu, 727 (0,8%) grekokatolikami, a 717 (0,8%) innej religii lub wyznania, 78 563 (86%) było polsko-, 6576 (7,2%) niemiecko-, 219 (0,2%) rusko-, a 1092 (1,2%) innojęzycznymi[13].

XX wiek Początek XX wieku i dwudziestolecie międzywojenne  Nowy ratusz (Magistrat) d. miasta Podgórza, które do 1915 r. było samodzielnym miastem

W początku nowego stulecia zaszły w Krakowie poważne zmiany – również w infrastrukturze technicznej miasta. 14 lutego 1901 r. – za prezydentury Józefa Friedleina – otwarto miejskie wodociągi wówczas imienia Franciszka Józefa. Zbiornik na wodę zbudowano u podnóża kopca Kościuszki, 49 m nad poziomem Rynku. Woda spływała do miasta rurą o średnicy 70 cm i wypełniała sieć wodociągową o długości 66 kilometrów. Początkowo, w liczącym 80 tys. mieszkańców Krakowie, przypadał statystycznie w ciągu doby jeden litr wody wodociągowej na osobę[14].

12 lipca 1903 r. Kraków nawiedziła powódź – największa od 1813. Stan Wisły w mieście osiągnął 4 m 52 cm. Zagrożony zerwaniem był most Podgórski, woda zagroziła też gazowni miejskiej. Od Podgórza, przez tereny Zawiśla, Zwierzyniec, Błonia krakowskie, aż do Nowej Wsi i Łobzowa powstało ogromne rozlewisko z połączonych wód Wisły, Wilgi i Rudawy. W zalanych dzielnicach komunikacja odbywała się łodziami i tratwami. Pod wpływem tej klęski żywiołowej postanowiono przeprowadzić regulację Rudawy w połączeniu z wytyczeniem jej nowego koryta. Projekt został zrealizowany w latach 1903–1910. Nowe ujście Rudawy zostało umieszczone pod kątem prostym do Wisły, skutkiem czego odcięta została część zabudowań klasztoru Norbertanek. Zburzono też ostatni w Krakowie młyn. Znacznym zmianom uległo również bezpośrednie otoczenie klasztoru – powstał nasyp i grobla z nową drogą oraz wysoki most. Przemiany te spowodowały liczne protesty miłośników zabytków[15]. Kolejnej dużej powodzi miasto doświadczyło w 1925 r.[16] W latach 1910–1915 ogłoszono i częściowo wprowadzono plan regulacyjny Wielkiego Krakowa, w ramach którego włączono w granice administracyjne Krakowa znajdujące się w jego otoczeniu miasta, osady i wsie.

W 1915 r. włączono do Krakowa Podgórze, miasto założone w 1784 r. na przeciwległym brzegu Wisły.

6 sierpnia 1914 r. wyruszyła z Krakowa I Kompania Kadrowa z Józefem Piłsudskim na czele. Było to pierwsze polskie wojsko od czasów rozbiorów Polski a de facto kolejny zryw powstańczy[17] w dziejach Rzeczypospolitej. I Kompania przekroczyła granicę Kongresówki z zamiarem wyzwolenia pozostałej części Rzeczypospolitej. Udział mieszkańców Krakowa w przygotowaniu[17] tego zrywu był decydujący. Niedługo później w Krakowie formowano i z Krakowa na front walki z Rosjanami wyruszały formacje legionowe takie jak w 1914 r. 3 Pułk Piechoty Legionów.

W początku 1918 r. wzmogły się w Krakowie nastroje niepodległościowe, czego wyrazem była manifestacja 20 stycznia. Sytuację pogorszyło ogłoszenie 11 lutego postanowień traktatu brzeskiego. Demonstracje rozpoczęły się 12 lutego od zdemolowania konsulatu pruskiego, a 18 lutego odbyła się wielka manifestacja protestacyjna na Rynku Głównym. Strajk podjęli kolejarze, którzy zatrzymali w okolicach Chrzanowa pociąg z wojskiem skierowanym do miasta przez zaniepokojone władze austriackie. Na ogrodzeniu parceli na rogu Rynku Głównego i ul. św. Jana oraz na drzewach wzdłuż linii A–B pojawiły się plakaty z napisami godzącymi w zaborcę, które zdjęto dopiero pod groźbą użycia broni. 12 października, w odpowiedzi na manifest Rady Regencyjnej, krakowska Rada Miejska odbyła uroczyste posiedzenie, podczas którego w pełni poparła jego treść. 15 października delegaci polscy w wiedeńskim parlamencie złożyli deklarację, iż odtąd uważają się za obywateli wolnej i zjednoczonej Polski. Wydział Krajowy zwołał następnie w Krakowie posłów sejmowych i do Rady Państwa, którzy 28 października powzięli uchwałę głoszącą, że ziemie polskie w obrębie byłej monarchii austriackiej należą już do Państwa Polskiego, oraz że dla ziem tych tworzy się Komisję Likwidacyjną[18].

28 października 1918 powstała w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna z Wincentym Witosem na czele i przejęła pełnię władzy w mieście. Kraków, w wyniku masowej akcji rozbrajania żołnierzy austriackich stał się pierwszym (obok Tarnowa) wolnym od władzy zaborczej miastem Rzeczypospolitej. 31 października po południu pojawiły się w mieście afisze informujące krakowian o tym radosnym fakcie[18].

 Najstarsza część przedwojennego gmachu Biblioteki Jagiellońskiej (1931-39), utworzonej w 1364 r. Kopiec Piłsudskiego (1938 r.) – największy z pięciu istniejących do dziś krakowskich kopców, usypany w latach 1934–1937

W dwudziestoleciu międzywojennym, tuż po odzyskaniu niepodległości, polskie władze centralne uznały wawelski zamek za gmach reprezentacyjny Rzeczypospolitej, oddany do użytku Naczelnika Państwa, a następnie dla Prezydenta RP – uchwałą Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z 1921 r., zespół urbanistyczny na Wawelu stał się jedną z oficjalnych Rezydencji Prezydenta Polski. Do dzisiaj zachował się apartament Prezydenta RP Ignacego Mościckiego.

Jesienią 1923 r., w wyniku pogarszającej się sytuacji ekonomicznej i konfliktów społecznych, doszło w Krakowie do krwawych starć ulicznych. 5 listopada proklamowano strajk generalny. 6 listopada pod budynkiem Kasy Chorych (Dom Robotniczy) przy ul. Dunajewskiego o godz. 9 doszło do pierwszych starć z policją (rannych zostało 20 policjantów). Później uzbrojony tłum zaatakował kordon policyjny i wojskowy, spychając funkcjonariuszy ku ul. Szewskiej. Doszło do otoczenia i rozbrojenia kompanii wojska. Uzbrojeni w zdobytą broń demonstranci i bojówkarze ruszyli ul. Szczepańską na Rynek i obsadzili Planty. W godzinach przedpołudniowych doszło już do regularnych walk z użyciem broni palnej. Ostrzelany został szwadron ułanów wysłany w rejon ul. Dunajewskiego. Z okien domów i zza filarów Sukiennic ostrzelano inny szwadron, stojący na Rynku obok Odwachu. Wojskowa komenda miasta wysłała do walki trzy samochody pancerne. Jeden z nich, pozbawiony wsparcia piechoty, został zdobyty przez demonstrantów. Koło południa strzały zaczęły cichnąć. Cała zachodnia część miasta znalazła się pod kontrolą strajkujących. W budynku Kasy Chorych przetrzymywano jako jeńców rozbrojonych i rannych żołnierzy. W warunkach chaosu i braku informacji władze poleciły wojsku i policji zaprzestania ognia i wycofania się z ulic. Przystąpiono do negocjacji. Strajkujący unieruchomili gazownię i elektrownię, w wyniku czego już o godz. 17 miasto zaczęło pogrążać się w zupełnych ciemnościach. Walki w Krakowie, zwane powstaniem krakowskim spowodowały śmierć 14 oficerów i żołnierzy; rannych zostało 101 wojskowych i 38 policjantów. Po stronie demonstrantów padło również 14 zabitych. Zginęły też 4 przypadkowe osoby cywilne, a kilkadziesiąt zostało rannych. Ponadto zabito 61 koni, a 70 raniono[19].

W marcu 1936 r. podczas tłumienia strajku w Polskich Zakładach Gumowych „Semperit” i późniejszych demonstracji ulicznych zginęło 8 osób, a 46 osób, w tym 26 policjantów, zostało rannych[20].

Okupacja niemiecka  Dwujęzyczne obwieszczenie o karze śmierci za zamachy na niemieckie dzieło odbudowy. Kraków 1944.

Wojska niemieckie zajęły miasto 6 dni po rozpoczęciu II wojny światowej. O świcie i po południu 1 września 1939 w nalocie na krakowskie lotnisko Rakowice-Czyżyny uczestniczyło łącznie 150 samolotów Luftwaffe[21]. Pierwszym polskim lotnikiem, który zginął w walce był pilot krakowskiego dywizjonu, kpt. pilot Mieczysław Medwecki. Lotnik, który wystartował wraz z nim ppor. pil. Władysław Gnyś zestrzelił w rejonie Olkusza dwa niemieckie samoloty, które wracały z ataku bombowego na Kraków. Były to pierwsze polskie zwycięstwa powietrzne podczas II wojny światowej. W pierwszym dniu wojny, piloci krakowskiego II Pułku Lotniczego zestrzelili w sumie pięć niemieckich samolotów[22].

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1945) Kraków funkcjonował jako stolica Generalnego Gubernatorstwa. W marcu 1941 okupant niemiecki zamknął w getcie krakowskim około 60 tys. osób uznanych za Żydów według rasistowskich ustaw norymberskich (25% wszystkich mieszkańców Krakowa). Więźniowie getta zostali zamordowani w trakcie akcji likwidacyjnej (13–14 marca 1943) i w obozach koncentracyjnych w Płaszowie, Bełżcu i Auschwitz. Po tej akcji eksterminacyjnej po II wojnie światowej ocalało jedynie około tysiąca krakowskich Żydów[23].

Zagrabiono i wywieziono do Niemiec wiele dzieł sztuki, z których duża część nie powróciła do kraju[24]. Kraków odniósł niewielkie straty podczas bombardowania miasta przez lotnictwo Armii Czerwonej.

W 1939 r. powstała w Krakowie pierwsza w Polsce organizacja konspiracyjna podczas II wojny światowej, Organizacja Orła Białego[25]. Oprócz Krakowskiego Okręgu Armii Krajowej, działała m.in. organizacja harcerska „Szare Szeregi”[26][27], której naczelnictwo mieściło się w Krakowie po upadku powstania warszawskiego[28]. Działalność prowadziły inne, liczne ugrupowania konspiracyjne[29][30]. Istotną rolę w okupowanym mieście odgrywało też konspiracyjne życie kulturalne i oświatowe. Przy ul. Łobzowskiej 6, w sklepie księgarsko-papierniczym, prowadzonym przez Spółdzielnię Księgarską „Czytelnik”, mieścił się punkt spotkań literatów, gdzie zaopatrywano się w podziemną prasę i publikacje. Tam też udzielano materialnego wsparcia pisarzom i artystom krakowskim, wykorzystując dochody sklepu. Okręgowa komórka Tajnej Organizacji Nauczycielskiej miała siedzibę przy pl. Nowym, w lokalu Spółdzielni Księgarskiej „Szkolnica”. Zajmowano się tam dystrybucją podręczników do tajnego nauczania (punkt odbioru dla nauczycieli mieścił się przy pl. Nowym 7 i w sklepie drogeryjnym przy ul. Siennej 7), a także wydawaniem w postaci powielanych skryptów wyczerpanych już podręczników dla klas gimnazjalnych (gotowe skrypty przenoszono do sklepu przy ul. Szewskiej 13, gdzie był zorganizowany punkt rozdziału). Mieścił się tam też punkt kierowania kandydatów na tajne komplety uniwersyteckie. Było to także miejsce spotkań krakowskich literatów, takich jak np. Kazimierz Czachowski, Tadeusz Kudliński, Tadeusz Seweryn, Jan Wiktor, Wojciech Żukrowski; bywał tam też prof. Stanisław Pigoń. Na podstawie zachowanych materiałów Okręgowego Biura Szkolnego w Krakowie, sama tylko „Szkolnica” przekazała w okresie okupacji ok. 30 tys. egzemplarzy książek i podręczników dla tajnej oświaty. Ważną formą pomocy było też wysyłanie paczek żywnościowych do obozów jenieckich oraz opieka nad wysiedlonymi z Warszawy po upadku powstania nauczycielami. Jednym z głównych dostawców uratowanych przed zniszczeniem podręczników była księgarnia Stefana Kamińskiego przy ul. św. Jana 3. Wykupywał on z rąk niemieckich całe księgozbiory z likwidowanych księgarń i bibliotek. Było to kolejne miejsce konspiracyjnych spotkań ludzi podziemnej kultury i oświaty[31].

 Obalanie pomnika Adama Mickiewicza przez Niemców 17 sierpnia 1940 r.

Kraków miał się stać miastem niemieckim nie tylko z nazwy i składu narodowościowego ludności, ale także z wyglądu zewnętrznego[32]. W tym celu okupant planował zniszczenie polskiego dorobku kulturowego i wyeksponowanie własnej tradycji historycznej. Urbanistyczne „porządkowanie” miasta Niemcy zaczęli od wyburzeń w rejonie Wawelu – ówczesnej siedziby gubernatora dr Hansa Franka. W latach 1940–1941 rozebrano np. kamienicę czynszową zw. „Dębno” u zbiegu ul. Grodzkiej i ul. Podzamcze. Na Kazimierzu zburzono też kilka kamienic, aby odsłonić widok na kościół Bożego Ciała. Pewne zmiany wprowadzono i na samym Wawelu (np. nowy wjazd i brama). Szczególnym zainteresowaniem niemieckich budowniczych cieszyła się jednak zachodnia dzielnica miasta. Spektakularnym osiągnięciem urbanistyki germańskiej miała być reprezentacyjna dzielnica rządowa (Regierungsviertel). Planowano wzniesienie na Błoniach monumentalnego kompleksu gmachów rządowych, nad którym w dalszej perspektywie miały dominować pomniki chwały niemieckiego oręża. W 1941 r. Hans Frank polecił zniwelować kopce Kościuszki i Piłsudskiego, aby na ich miejscu mogły stanąć owe monumenty, ale do realizacji tego planu nie doszło. Okupanci nie zdążyli również rozbudować ratusza, ani też przebudować Rynku Głównego w duchu germańskim. Pozostały tylko plany i szkice[33]. W mieście panowały nastroje powstańcze[34]. Przeprowadzano akcje sabotażowe i likwidacyjne[35][36] np. zamach na wyższych oficerów SS Koppego oraz Krügera, który jest pierwszym w Polsce okupowanej przez hitlerowską Rzeszę Niemiecką zamachem na niemieckiego dygnitarza i nieudany zamach na Hansa Franka[37][38]. Do powstania w Krakowie przygotowywało się polskie Podziemie[39]. Między innymi, polskie zgrupowania partyzanckie skoncentrowane wokół Krakowa[40]. Dowództwo Armii Krajowej nie zdecydowało się jednak ostatecznie na ogłoszenie powstania w Krakowie zarówno z uwagi na niewielką liczbę uzbrojenia Polaków w samym mieście i niemożność znaczącego ich dozbrojenia przez tę część Krakowskiego Okręgu AK, który działał poza miastem[41], jak również w wyniku znacznego rozbicia struktur AK w Krakowie w czasie wielkiej łapanki (tzw. „czarna niedziela”), w obrębie której w ciągu jednego dnia aresztowano i wywieziono do obozu koncentracyjnego w Płaszowie 15 tys. krakowian[34][42].

Historia najnowsza

18 stycznia 1945 wojska 1. Frontu Ukraińskiego pod dowództwem marszałka Iwana Koniewa zajęły miasto. Kraków jako jedno z niewielu miast polskich nie odniosło podczas wojny większych strat substancji materialnej, zaś w 1946 roku był trzecim najludniejszym miastem w Polsce po Łodzi i Warszawie[43].

W 1947 r. odbył się w Krakowie proces zbrodniarzy niemieckich z obozu KL Auschwitz prowadzony przed Najwyższym Trybunałem Narodowym[44].

 Aleja Róż – niegdyś reprezentacyjna aleja socrealistycznej dzielnicy przemysłowej Nowej Huty; obecnie większą jej część stanowi deptak

W okresie powojennym postępował silny rozwój terytorialny i ludnościowy miasta. W 1951 r. przyłączono do Krakowa Nową Hutę, która według pierwotnych planów miała stanowić oddzielne miasto[45], zaplanowane jako przeciwieństwo Krakowa, czyli miasto robotnicze bez kościołów i warstwy społecznej inteligencji. Do dzisiaj jednym z historycznych miejsc w tej dzielnicy jest plac Ratuszowy, gdzie w zamysłach budowniczych „socjalistycznego miasta” miała zostać wzniesiona ta instytucja. Od 1 stycznia 1957 do 31 maja 1975 r. miasto Kraków stanowiło oddzielne samodzielne województwo. W 1957 r. miasto zostało odznaczone Orderem Odrodzenia Polski, a w 1966 r. Orderem Budowniczych Polski Ludowej[46].

Kalendarium współczesnych wydarzeń (XX–XXI wiek) Pierwszy szczyt Grupy Wyszehradzkiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej odbył się w 1991 r. w Krakowie, czyli tuż po jej powstaniu, a przyjęte wówczas podczas tego spotkania tezy, zapisano w postaci tzw. Deklaracji Krakowskiej. Następny szczyt Grupy Wyszehradzkiej w Polsce odbył się również w Krakowie w 1993 r.[47] W 2000 r. Kraków uzyskał tytuł Europejskiej Stolicy Kultury. Wizyta Prezydenta USA George’a W. Busha w Polsce 30–31 maja 2003 r. Na Wawelu prezydent Bush przemawiał na temat inicjatywy przeciwko rozprzestrzenianiu broni masowego rażenia (PSI) oraz na temat rozszerzenia polskiego zaangażowania w Iraku[48][49]. Uchwałą z 3 sierpnia 2006 r. Senat RP zdecydował o ustanowieniu roku 2007 Rokiem Miasta Krakowa[50]. 11 maja 2007 r. rozpoczął się Prezydencki Szczyt Energetyczny z udziałem Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego oraz Prezydentów państw Europy Środkowej i Wschodniej[51]. W czerwcu 2007 r. Kraków obchodził 750. rocznicę lokacji miasta. W 2008 r. odbył się w Krakowie Światowy Kongres Górniczy[52] W 2009 r. odbył się w Krakowie szczyt ministrów obrony państw NATO[53], pierwsze tego rodzaju spotkanie na terenie Polski. 18 kwietnia 2010 r. w kościele Mariackim odbyła się uroczystość pogrzebowa zmarłego tragicznie prezydenta Polski Lecha Kaczyńskiego wraz z jego żoną Marią, których trumny następnie pochowano w jednej z krypt katedry na Wawelu. 17 stycznia 2011 r. w Zamku Królewskim na Wawelu, Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Bronisław Komorowski wręczył Ordery Orła Białego twórcom kultury, w tym noblistce Wisławie Szymborskiej[54]. 2–4 października 2011 r. w Krakowie gościł europejski szczyt gospodarczy pn. Forum Rynku Wewnętrznego (Single Market Forum – SIMFO)[55][56]. Podczas polskiej prezydencji w strukturach Unii Europejskiej Kraków został wyznaczony jako[57] jedno z miast goszczących w tym czasie spotkania międzypaństwowe w ramach UE. Od 7 grudnia 2011 r. obowiązuje uchwała Rady Miasta Krakowa[58] o utworzeniu Parku Kulturowego Stare Miasto[59], chroniąca Stare Miasto, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. 7–9 października 2013 r. odbyło się w Krakowie spotkanie prezydentów Polski, Ukrainy oraz prezydentów państw należących do grupy Arraiolos[60]. W lutym 2014 r. odbywał się w Krakowie Weimarski Szczyt Gospodarczy[61]. 25 maja 2014 r. odbyło się w Krakowie referendum lokalne, w którym mieszkańcy odrzucili dużą większością głosów pomysł ubiegania się o organizację Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 2022 r., opowiadając się jednocześnie za budową ścieżek rowerowych, metra oraz stworzeniem systemu monitoringu wizyjnego. 26–31 lipca 2016 r. odbyły się Światowe Dni Młodzieży. W lipcu 2017 r. odbyła się w Krakowie 41. Sesja Komitetu Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO[62] W 2018 r. Kraków (wraz z Katowicami) pełnił funkcję gospodarza Kongresu Sieci Miast Kreatywnych UNESCO[63]. 26–27 kwietnia 2018 r. odbył się w Krakowie IV Europejski Kongres Samorządów[64] W czerwcu 2019 r. Kraków gościł uczestników 15 Kongresu Organizacji Miast Światowego Dziedzictwa (OWHC). I uzyskał miejsce w Radzie Dyrektorów oraz Prezydenturę w tej organizacji[65][66]. We wrześniu 2020 r. odbyła się w Krakowie Konferencja Giełd Trójmorza[67][68]. 6 lutego 2021 r. rozpoczął się pożar Archiwum Urzędu Miasta Kraków, pożar trwał 12 dni, spaleniu uległa większość zgromadzonych dokumentów[69][70][71]. W kwietniu 2022 r. Agencja ONZ ds. Uchodźców (UNHCR), otworzyła w "Tauron Arenie Kraków" centrum wsparcia finansowego dla uchodźców z Ukrainy[72]. Zapowiedziano utworzenie w Krakowie przedstawicielstwa UNHCR[73]. W 2023 roku odbyły się w Krakowie sportowe III Igrzyska Europejskie[74]. Rozwój terytorialny Krakowa

† = obelus oznacza jednostkę administracyjną zniesioną po włączeniu obszaru danej miejscowości do Krakowa

Miejscowość Status adm. przed inkorporacją Obszar Data inkorporacji Źródło Stare Miasto – – 1257-06-05 [75]Okół osada podmiejska (1321−35 miasto) † cały 1450 (ok.) [75]Wawel wzgórze zamkowe † cały 1450 (ok.) [75]Kleparz miasto † cały 1792 [75]Kazimierz miasto † cały 1800 [75]Nowy Świat jurydyka † cały 1800 [75]Piasek jurydyka † cały 1800 [75]Wesoła jurydyka † cały 1800 [75]Stradom wieś † cały 1800 [75]Czarna Wieś wieś † cały (wyłączona z Krakowa w 1858 roku[75]) 1800 [75]Czarna Wieś gmina † (z Kawiorami) cały (po raz drugi) 1910-04-01 [76][77]Dębniki gmina † i obszar dworski † (z Rybakami) cały 1910-04-01 [76][77]Grzegórzki-Piaski gmina † cały 1910-04-01 [76][77]Kapelanka obszar dworski † cały 1910-04-01 [76][77]Krowodrza gmina † cały 1910-04-01 [76][77]Łobzów gmina † cały 1910-04-01 [76][77]Nowa Wieś Narodowa gmina † cały 1910-04-01 [76][77]Olsza obszar dworski część po wał fortyfikacyjny 1910-04-01 [76][77]Półwsie Zwierzynieckie gmina † i obszar dworski † cały 1910-04-01 [76][77]Prądnik Biały gmina część po prawym brzegu potoku Sudół 1910-04-01 [76][77]Prądnik Czerwony gmina część po prawym brzegu rzeki Białuchy 1910-04-01 [76][77]Zakrzówek gmina † i obszar dworski † cały 1910-04-01 [76][77]Zwierzyniec gmina † cały 1910-04-01 [76][77]Dąbie gmina † (z Beszczem i Głębinowem) cały 1911-04-01 [78][79]Ludwinów gmina † i obszar dworski † cały 1911-04-01 [78][79]Płaszów gmina † i obszar dworski † cały 1912-02-01 [80][81]Podgórze miasto † cały 1915-07-01 [82][83]Wola Duchacka gmina część (3 parcele gruntowe) 1926-07-01 [84]Wola Duchacka gmina część (1 parcela gruntowa) 1930-12-18 [85]Bieżanów gromada (gm. Bieżanów †) część zachodnia (bez Bieżanowa) 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Rybitwy gromada † (gm. Bieżanów †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Rżąka gromada † (gm. Bieżanów †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Borek Fałęcki gromada † (gm. Borek Fałęcki †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Jugowice gromada † (gm. Borek Fałęcki †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Kobierzyn gromada † (gm. Borek Fałęcki †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Łagiewniki gromada † (gm. Borek Fałęcki †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Pychowice gromada † (gm. Borek Fałęcki †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Bronowice Małe gromada † (gm. Bronowice Małe †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Bronowice Wielkie gromada † (gm. Bronowice Małe †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Chełm gromada † (gm. Bronowice Małe †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Przegorzały gromada † (gm. Bronowice Małe †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Wola Justowska gromada † (gm. Bronowice Małe †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Bielany gromada † (gm. Liszki) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Bieńczyce gromada (gm. Mogiła) część zachodnia (bez Bieńczyc) pod lotnisko 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Czyżyny gromada † (gm. Mogiła) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Łęg gromada † (gm. Mogiła) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Kurdwanów gromada † (gm. Piaski Wielkie †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Piaski Wielkie gromada † (gm. Piaski Wielkie †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Prokocim gmina (Prokocim) † cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Olsza gromada † (gm. Prądnik Czerwony †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Prądnik Czerwony gromada † (gm. Prądnik Czerwony †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Rakowice gromada † (gm. Prądnik Czerwony †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Bodzów gromada † (gm. Tyniec †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Kostrze gromada † (gm. Tyniec †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Skotniki gromada † (gm. Tyniec †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Wola Duchacka gmina (Wola Duchacka) † cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Górka Narodowa gromada † (gm. Zielonki †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Prądnik Biały gromada † (gm. Zielonki †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Tonie gromada † (gm. Zielonki †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Witkowice gromada † (gm. Zielonki †) cały 1941-06-01 / 1945-01-18 [86][87]Bieńczyce gromada † (gm. Mogiła †) cały 1951-01-01 [88]Grębałów gromada † (gm. Mogiła †) cały 1951-01-01 [88]Kantorowice gromada † (gm. Mogiła †) cały 1951-01-01 [88]Krzesławice gromada † (gm. Mogiła †) cały 1951-01-01 [88]Lubocza gromada † (gm. Mogiła †) cały 1951-01-01 [88]Mistrzejowice gromada † (gm. Mogiła †) cały 1951-01-01 [88]Mogiła gromada † (gm. Mogiła †) cały 1951-01-01 [88]Pleszów gromada † (gm. Mogiła †) cały 1951-01-01 [88]Zesławice gromada † (gm. Mogiła †) cały 1951-01-01 [88]Branice gromada † (gm. Ruszcza) cały (bez jednej parceli na pd. od Wisły) 1951-01-01 [88]Ruszcza gromada † (gm. Ruszcza) cały 1951-01-01 [88]Wadów gromada † (gm. Ruszcza) cały 1951-01-01 [88]Przewóz gromada (gm. Wieliczka) część (starorzecze na północ od Wisły) 1951-01-01 [88]Bieżanów sołectwo † (grom. Bieżanów †) cały 1973-01-01 [89]Przewóz sołectwo † (grom. Bieżanów †) cały 1973-01-01 [89]Łuczanowice sołectwo † (grom. Kocmyrzów †) cały 1973-01-01 [89]Libertów sołectwo (grom. Mogilany †) część (65 ha) 1973-01-01 [89]Mydlniki sołectwo † (grom. Mydlniki †) cały 1973-01-01 [89]Olszanica sołectwo † (grom. Mydlniki †) cały 1973-01-01 [89]Batowice sołectwo (grom. Raciborowice †) część (50 ha) 1973-01-01 [89]Kosocice sołectwo † (grom. Rajsko †) cały 1973-01-01 [89]Rajsko sołectwo † (grom. Rajsko †) cały 1973-01-01 [89]Soboniowice sołectwo † (grom. Rajsko †) cały 1973-01-01 [89]Sidzina sołectwo † (grom. Skawina †) cały 1973-01-01 [89]Tyniec sołectwo † (grom. Skawina †) cały 1973-01-01 [89]Lusina sołectwo (grom. Swoszowice †) część (70 ha) 1973-01-01 [89]Opatkowice sołectwo † (grom. Swoszowice †) cały 1973-01-01 [89]Swoszowice sołectwo † (grom. Swoszowice †) cały 1973-01-01 [89]Wróblowice sołectwo † (grom. Swoszowice †) cały 1973-01-01 [89]Zbydniowice sołectwo (grom. Swoszowice †) część (20 ha) 1973-01-01 [89]Kościelniki sołectwo † (grom. Wyciąże †) cały 1973-01-01 [89]Przylasek Rusiecki sołectwo † (grom. Wyciąże †) cały 1973-01-01 [89]Przylasek Wyciąski sołectwo † (grom. Wyciąże †) cały 1973-01-01 [89]Wolica sołectwo † (grom. Wyciąże †) cały 1973-01-01 [89]Wyciąże sołectwo † (grom. Wyciąże †) cały 1973-01-01 [89]Węgrzynowice sołectwo † (gm. Kocmyrzów-Luborzyca) cały 1986-01-01 [90]Wróżenice sołectwo † (gm. Kocmyrzów-Luborzyca) cały 1986-01-01 [90]Zbydniowice sołectwo † (gm. Świątniki Górne) zasadnicza część (42,55 ha) 1986-01-01 [90]Zastów sołectwo (gm. Kocmyrzów-Luborzyca) część o.e. Zastów o pow. 4,63 ha 2013-01-01 [91]