Το Xunantunich ( προφορά των Μάγια: [ʃunanˈtunitʃ] ) είναι ένας αρχαιολογικός αρχαιολογικός χώρος των Μάγια στο δυτικό Μπελίζ, περίπου 70 μίλια (110 χλμ.) Δυτικά της πόλης του Μπελίζ, στην περιοχή Cayo. Το Xunantunich βρίσκεται πάνω από μια κορυφογραμμή πάνω από τον ποταμό Mopan, πολύ κοντά στα σύνορα της Γουατεμάλας - που απέχει μόλις 0,6 μίλια (1 χλμ.) Δυτικά. Υπηρέτησε ως πολιτικό τελετουργικό κέντρο των Μάγια στις περιόδους Late και Terminal Classic στην περιοχή της κοιλάδας του Μπελίζ. Αυτή τη στιγμή, όταν η περιοχή ήταν στο αποκορύφωμά της, σχεδόν 200.000 άνθρωποι ζούσαν στο Μπελίζ.

Το όνομα Xunantunich σημαίνει "Γλυπτική της Κυρίας" στη γλώσσα των Μάγια (Mopan και Yucatec όνομα συνδυασμού Xunaan (Noble lady) Tuunich (πέτρα για γλυπτική)), και, όπως πολλά ονόματα που δόθηκαν στους αρχαιολογικούς χώρους της Maya, είναι ένα σύγχρονο όνομα. το αρχαίο όνομα είναι προς το παρόν άγνωστο. Το "Stone Woman" αναφέρεται στο φάντασμα μιας γυναίκας που ισχυρίστηκε ότι πολλοί άνθρωποι κατοικούσαν στον χώρο, ξεκινώντας από το 1892. Είναι ντυμένη εντελώς λευκή και έχει κόκκινα φωτιά μάτια. Εμφανίζεται γενικά μπροστά από το "El Castillo", ανεβαίνει τις πέτρινες σκάλες και εξαφανίζεται σε πέτρινο τοίχο.

Οι πρώτες σύγχρονες εξερευνήσεις του χώρου πραγματοποιήθηκαν από τον Thomas Gann στα μέσα της δεκαετίας του 1890. Ο Gann μετακόμισε από τη Βρετανία και υπηρέτησε ως περιφερειακός χειρουργός και επίτροπος της επαρχίας Cayo, Βρετανική Ονδούρα, ξεκινώντας από το 1892. Επέλεξε αυτήν την περιοχή για να εγκατασταθεί επειδή ενδιαφερόταν για την αρχαιολογία των Μάγια και ήθελε να είναι σε θέση να εξερευνήσει το ο χρόνος) άγνωστα θαύματα των αυτόχθονων ανθρώπων. Ο διάδοχος του Gann, Sir J. Eric S. Thompson, εφάρμοσε μια πιο μεθοδική προσέγγιση και κατάφερε να δημιουργήσει την πρώτη κεραμική χρονολογία της περιοχής. Οι κυριότερες πρόσφατες αρχαιολογικές ομάδες που εργάζονται στο Xunantunich και τη γύρω περιοχή είναι το Xunantunich Archaeological Project (XAP) και το Xunantunich Settlement Survey (XSS).

Το 1959–60, η αποστολή Cambridge στην Βρετανική Ονδούρα έφτασε στην αποικία και το μέλος του αρχαιολόγου, Euan MacKie, πραγματοποίησε ανασκαφές αρκετών μηνών στο Xunantunich. Έσκαψε το επάνω κτίριο στη Δομή Α-11 στην Ομάδα Β και μια πρόσφατα ανακαλυφθείσα οικιστική κατασκευή, Α-15, λίγο έξω από το κεντρικό συγκρότημα. Χρησιμοποιώντας την ευρωπαϊκή μέθοδο λεπτομερούς καταγραφής της στρωματογραφίας των επιφανειακών καταθέσεων (οι ίδιες οι δομές τοιχοποιίας δεν κόπηκαν εκτενώς) μπόρεσε να συμπεράνει ότι και τα δύο κτίρια είχαν καταστραφεί από μια ξαφνική καταστροφή που σηματοδότησε το τέλος της κατοχής της Κλασικής περιόδου. Ένας σεισμός προτάθηκε προσωρινά ως αιτία. συνάγεται καθαρά βάσει των ανασκαμμένων στοιχείων και επίσης στην πολύ κατεστραμμένη κατάσταση του κορυφαίου κτηρίου της Δομής A-6 («El Castillo»). Ήταν επίσης σε θέση να επιβεβαιώσει το τελευταίο μέρος της ακολουθίας κεραμικής που κατασκευάστηκε από τον Thompson. Η λεπτομερής έκθεση του MacKie είναι "Ανασκαφές στο Xunantunich and Pomona, Belize, το 1959-60". British Archaeological Reports (Int. Series), 251, 1985: Οξφόρδη.

Οι αγρότες που έτρωγαν τους ανθρώπους που ζούσαν στο Xunantunich ζούσαν συνήθως σε μικρά χωριά, χωρισμένα σε συγγενείς ομάδες κατοικιών. Τα αγροκτήματα απλώθηκαν ευρέως στο τοπίο, αν και το κέντρο του ίδιου του Xunantunich είναι μάλλον μικρό σε σύγκριση. Αυτά τα χωριά ήταν οικονομικά αυτάρκεια, κάτι που μπορεί να είναι ο λόγος για τον οποίο η Xunantunich κράτησε όσο καιρό. δεν ήταν εξαρτημένοι από την πόλη για να τους προσφέρουν. Η πυκνότητα του οικισμού ήταν σχετική με την ποιότητα του εδάφους, την εγγύτητα με τα ποτάμια και τις τοπικές πολιτικές ιστορίες. Δεδομένου ότι οι αγρότες ήταν από καιρό εγκατεστημένοι στα οικόπεδά τους, δεν θα ήθελαν να εμπλακούν σε μια πολιτεία που βρισκόταν σε συνεχή αναταραχή λόγω εισβολής δυνάμεων και άλλων. Άλλοι κοντινοί αρχαιολογικοί χώροι της Μάγια περιλαμβάνουν το Chaa Creek και το Cahal Pech, το Buenavista del Cayo και το Naranjo.