Խաչքար ( ฆัชคาร์ )

ฆัชคาร์ (อาร์มีเนีย: խաչքար, ออกเสียง [χɑtʃʰˈkʰɑɾ]) หรือ ศิลากางเขนอาร์มีเนีย (อังกฤษ: Armenian cross-stone) หมายถึงศิลาที่แกะสลักไว้เป็นอนุสรณ์ โดยแกะเป็นภาพไม้กางเขน และบ่อยครั้งมีลายโรเซต, ลายไขว้ และลายพรรณพฤกษาประกอบด้วย ฆัชคาร์เป็นลักษณะเด่นของศิลปะอาร์มีเนียคริสต์ในสมัยกลาง นับตั้งแต่ปี 2010 ฆัชคาร์ทั้งในแง่สัญลักษณ์และในแง่งานหัตถกรรมได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของยูเนสโก

ฆัชคาร์ในยุคแรก ๆ ตั้งขึ้นเพื่อช่วยให้วิญญาณของทั้งผู้ที่เสียชีวิตไปแล้วและผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่ได้พ้นจากบาป (salvation) รวมถึงยังพบว่าตั้งขึ้นเพื่อระลึกถึงชัยชนะทางทหาร การก่อสร้างโบสถ์ หรือตั้งขึ้นเป็นรูปแบบหนึ่งของการป้องกันภัยพิบัติธรรมชาติ ฆัชคาร์แท้จริงค้นพบเก่าแก่ที่สุดในสมัยศตวรรษที่ 9

หมู่ฆัชคาร์จำนวนมากที่สุดที่ยังเหลือถึงปัจจุบันในอาร์มีเนียอยู่ที่สุสานใหญ่นอราตุสริมชายฝั่งทะเลสาบเซวาน สุสานนี้เป็นสุสานเก่าแก่ที่มีฆัชคาร์ราว 900 ชิ้น จากยุคสมัยและรูปแบบที่แตกต่างกัน ในอดีตนั้น จำนวนของหมู่ฆัชคาร์ที่มากที่สุดอยู่ในสุสานอาร์มีเนียในจุลฟา สาธารณรัฐปกครองตนเองนาคีชีวัน ประเทศอาเซอร์ไบจาน ซึ่งมีรายงานในปี 1648 ว่ามีฆัชคาร์มากถึงราว 10,000 ชิ้น หลังการทำลายจากหลายสาเหตุ โดยเฉพาะจากการทำลายโดยจงใจของทหารอาเซอร์ไบจาน ในรายงานปี 1998 เหลือฆัชคาร์ในจุลฟาเพียง 2,700 ชิ้นเท่านั้น ซึ่งเป็นผลมาจากนโยบายของรัฐบาลอาเซอร์ไบจานในการทำลายสุสานสมัยกลางทั้งหมดให้สิ้นไปอย่างเป็นระบบในปี 1998 ถึง 2005