Grytviken
Grytviken – dawna stacja wielorybnicza w brytyjskim terytorium zamorskim Georgia Południowa w Antarktyce, pierwsza stacja wielorybnicza na półkuli południowej, która zapoczątkowała nowoczesny przemysł wielorybniczy w wodach Antarktyki.
Założona w 1904 roku przez norweskiego wielorybnika Carla Antona Larsena (1860–1924) została zamknięta w 1964 roku. Po gruntownym oczyszczeniu terenów stacji ze szkodliwych materiałów w latach 2003–2005 została uznana za bezpieczną dla ruchu turystycznego. Od 1992 roku funkcjonuje tu Muzeum Georgii Południowej. Na lokalnym cmentarzu znajduje się grób Ernesta Shackletona (1874–1922).
Grytviken – dawna stacja wielorybnicza w brytyjskim terytorium zamorskim Georgia Południowa w Antarktyce, pierwsza stacja wielorybnicza na półkuli południowej, która zapoczątkowała nowoczesny przemysł wielorybniczy w wodach Antarktyki.
Założona w 1904 roku przez norweskiego wielorybnika Carla Antona Larsena (1860–1924) została zamknięta w 1964 roku. Po gruntownym oczyszczeniu terenów stacji ze szkodliwych materiałów w latach 2003–2005 została uznana za bezpieczną dla ruchu turystycznego. Od 1992 roku funkcjonuje tu Muzeum Georgii Południowej. Na lokalnym cmentarzu znajduje się grób Ernesta Shackletona (1874–1922).
W latach 80. XVIII w. w regionie zatoki operowali amerykańscy łowcy fok a po ich działalności pozostały wielkie żelazne kotły używane do wytopu tłuszczu[1]. Na początku XX w. do zatoki dotarła Szwedzka Wyprawa Antarktyczna (1901–1904) pod kierownictwem Otto Nordenskjölda (1869–1928), a kapitanem statku ekspedycji – „Antarctic” był norweski wielorybnik Carl Anton Larsen (1860–1924)[2]. Znaleziono pozostałości dawnej stacji połowu fok, którą nazwano Grytviken[3]. Wyprawa Nordenskjölda spędziła tu miesiąc[3]. Podczas dalszej podróży na południe „Antarctic” utknął w lodzie w zatoce Erebus and Terror Gulf[4]. Załoga opuściła statek, który przez ponad miesiąc dryfował z lodem, co doprowadziło do wyrwania większej części stępki[4]. Po wypłynięciu na wolne wody statek zatonął na Morzu Weddella na wschód od Paulet Island[3]. Załoga dotarła do Paulet Island, gdzie przezimowano[5]. Po ustąpieniu lodu, 31 października Larsen wraz z 5 towarzyszami wyruszył w welbocie na poszukiwania innych członków wyprawy – Gunnara Anderssona (1874–1960) i Nordenskjölda[5], których odnalazł 8 listopada 1903 roku[5]. Tego samego dnia przybył argentyński statek „Urugwaj”[6], który został wysłany z misją ratunkową i który zabrał polarników do Buenos Aires[5].
W Buenos Aires Larsen przedstawił lokalnym biznesmenom pomysł połowu wielorybów w Georgii Południowej i utworzenia firmy[5]. Dzięki ich wsparciu Larsen wkrótce zarejestrował firmę wielorybniczą Compañía Argentina de Pesca (tłum. „Argentyńska Kompania Rybacka”)[5]. W 1904 roku Larsen powrócił do Grytviken, gdzie 16 listopada założył pierwszą stację wielorybniczą[5]. Niezbędny sprzęt i wyposażenie, w tym prefabrykaty do wzniesienia trzech budynków (fabryki, domu zarządcy i do u pracowników) przywieziono z Norwegii[7]. Stacja została postawiona w miesiąc, a 22 grudnia odłowiono pierwszego wieloryba[7]. Na jej wyposażeniu był jeden statek wielorybniczy „Fortuna”[8]. Była to pierwsza stacja wielorybnicza na półkuli południowej, która zapoczątkowała nowoczesny przemysł wielorybniczy w wodach Antarktyki[9].
W pierwszym roku działalności Grytviken odłowiono 183 wieloryby i wyprodukowano prawie 6 tys. baryłek oleju wielorybiego[7]. W kolejnym roku Larsen zakupił drugi statek wielorybniczy i zwiększył ilość kotłów do wytopu tłuszczu z 12 do 24[7]. Przez pierwsze 10 lat działalności odławiano przede wszystkim humbaki, które praktycznie wytrzebiono, dlatego w okresie późniejszym, aż do zamknięcia stacji w 1965 roku skupiono się na połowie płetwali zwyczajnych[10]. Ponadto w latach 1905–1912 zabito 185 waleni, po czym liczba tych ssaków gwałtownie spadła i w latach 1913–1927 odłowiono 29 sztuk a później jedynie 5[11]. Do zamknięcia w 1964 roku stacja odłowiła i przetworzyła 54 tys. wielorybów[8]. Grytviken zajmowała się również połowem i przetwórstwem mirung[12] – zabito ich tu prawie 261 tys.[13]
Larsen zarządzał stacją przez pierwsze 10 lat[7]. W 1911 roku introdukował na wyspie renifery[9], a w 1913 roku wybudował dla wielorybników kościół[3]. W 1912 roku wzniesiono tamę dla potrzeb hyroelektrowni i zbudowano sztuczny zbiornik Gull Lake[14]. Przez wiele lat załoga stacji pochodziła z Norwegii, dochodząc w niektórych okresach letnich do 1000–1500 osób[15]. Na terenie stacji znajdowały się baraki dla pracowników, kuchnia, łaźnia, a także piekarnia, rzeźnik, zakłady naprawcze (m.in. blacharnia, kotlarnia i spawalnia) a także biblioteka, kino, kościół, boisko do piłki nożnej i skocznia narciarska[16].
Sukces wielorbyników w Grytviken przyciągnął inne przedsiębiorstwa wielorybnicze i w ciągu 10 lat na wyspie powstało wiele stacji w siedmiu zatokach[12] (Kolejne stacje: Godthul Harbour (1908), Leith Harbour i Ocean Harbour (1909), Husvik (1910), Stromness (1912), Prince Olav Harbour (1917)[9]). Zyski były ogromne a popyt na olej wielorybi wzrósł jeszcze w czasie I wojny światowej[12]. W latach 20. XX w. stacjom wyrosła konurencja w postaci statków-przetwórni, przyszedł kryzys i doszło do nadprodukcji oleju wielorybiego[12]. Okres ten przetrwały jedynie dwie stacje na Georgii Południowej – Grytviken i Leith Harbour[12].
W latach 60. XX w. stacja została wydzierżawiona na kilka sezonów japońskim firmom wielorybniczym [15]. Z powodu doprowadzenia na skraj wymarcia wielkich, opłacalnych ekonomicznie wielorybów wszystkie stacje na Georgii Południowej zostały zamknięte do 1965 roku[12]. Grytviken zaprzestała działalności w 1964 roku[9]. Do 1971 roku na terenie stacji przebywał norweski zarządca – Ragnor Thorsen[8].
Po jego wyjeździe, przez 20 lat stacja pozostawała opuszczona, wystawiona na działalność czynników naturlanych i plądrowana przez zaglądających tu turystów[8]. W 1991 roku brytyjski departament Foreign and Commonwealth Office rozpoaczął uprzątanie terenu stacji, a w 1992 roku otwarto tu Muzeum Wielorybnictwa, przekształcone później w Muzeum Georgii Południowej (ang. South Georgia Museum)[9].
W latach 2003–2005 przeprowadzono gruntowne oczyszczenie terenów stacji[9], usuwając ogrone ilości szkodliwych materiałów i stacja została uznana za bezpieczną dla ruchu turystycznego[8].
Dodaj komentarz